سومین پیش نشست چهارمین کنفرانس سالانه الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت با موضوع « گفتمان انقلاب اسلامی؛ هویت و پیشرفت» برگزار شد.
1393-11-04
سومین پیش نشست چهارمین کنفرانس سالانه الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت با موضوع « گفتمان انقلاب اسلامی؛ هویت و پیشرفت» برگزار شد.

تمدن اسلامی نوین حرکتی رو به جلو است نه بازگشت به گذشته

پیش نشست چهارمین کنفرانس سالانه الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت یکشنبه 28 دی به همت پژوهشکده فرهنگ و مطالعات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی و دبیرخانه چهارمین کنفرانس در محل پژوهشگاه و با سخنرانی آقایان حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر حسن علی اکبری، دکتر محمد رحیم عیوضی، دکتر علی بیگدلی، حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر احمد جهان بزرگی، دکتر موسی حقانی و حجت‌الاسلام و المسلمین علی ذوعلم برگزار شد.
خلاصه­ای از متن سخنرانی سخنرانان به شرح زیر است:


1. حجت الاسلام دکتر حسن علی اکبری؛ «هویت فرهنگ انقلاب اسلامی و پیشرفت گرایی»
نخستین سخنران این نشست حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر حسن علی اکبری بود که با موضوع «هویت فرهنگ انقلاب اسلامی و پیشرفت گرایی» به سخنرانی پرداخت. وی با اشاره به این نکته که به برکت جمهوری اسلامی مفهوم پیشرفت نیز پیشرفت کرد، گفت: انصافاً پیش از انقلاب اسلامی مفهوم توسعه به لحاظ هدف دچار چالش بود، غیرقابل جمع بودن میان مفهوم پیشرفت و ارزش ها منشاء چالش بود که انقلاب این مشکل را حل کرد. وی ضمن تأکید بر این موضوع که مفهوم پیشرفت متحول شده است، افزود: پس از انقلاب شاخصه های پیشرفت عوض شد، موضوع پیشرفت عوض شد، مسئله حکومت عوض شد، عرصه های نواندیشی بازتعریف شد و عدالت با پیشرفت هم هدف شدند. شرایط کلی پیشرفت، هم در نظر و هم در عمل، متحقق شد.
علی اکبری با فرهنگی برشمردن هویت انقلاب، انقلاب اسلامی را عکس العملی به تعرض فرهنگی به ملت ایران خواند و ضمن اشاره به خاستگاه فرهنگی گفتمان امام (ره) و رهبر معظم انقلاب، یادآور شد: انقلاب اسلامی در سه بعد باورها، ارزش ها و رفتارها دارای جوهره فرهنگی است، به همین دلیل دشمنان انقلاب مؤلفه های فرهنگی انقلاب اسلامی را نشانه گرفته اند.


2. دکتر محمد رحیم عیوضی؛ «آینده گفتمان انقلاب اسلامی و پیشرفت هویتی»
در ادامه نشست دکتر محمد رحیم عیوضی، با موضوع «آینده گفتمان انقلاب اسلامی و پیشرفت هویتی» به سخنرانی پرداخت. وی با اشاره به این نکته که باید گفتمان انقلاب اسلامی را از منظر هویتی نگریست، گفت: انقلاب اسلامی بر خلاف تصور گروه محدود، پدیده ای تاریخی نیست بلکه یک پدیده تاریخ ساز است. عیوضی با اشاره به اینکه انقلاب اسلامی با آینده پژوهی معنا می گیرد افزود: این جریان مانند رودخانه ای است که از نظر هویتی در حال ایفای نقش غایت انگاری خودش است. این رودخانه در حالی که جریان دارد در پی ثبات است.
این استاد دانشگاه با تأکید بر این موضوع که انقلاب اسلامی باید از نظر گفتمانی و هویتی رویکردی آینده پژوهانه داشته باشد تا به چشم اندازهای خود دست یابد، تصریح کرد: آینده پژوهی انقلاب اسلامی ضروری است، چون ماهیت انقلاب تغییر و دگرگونی و سازندگی است.
برای آینده پژوهی دو گام اساسی وجود دارد؛ گام اول شناسایی روندهایی که در آینده رخ می دهد و گام دوم تلاش برای ساختن آینده ای مطلوب، که آینده مطلوب انقلاب اسلامی آینده ای هویتی است، زیرا انقلاب ماهیت و هویتی اسلامی دارد. عیوضی به آسیب هایی که در آینده موجب بحران زایی می شود اشاره کرد و شناسایی نقاط ضعف و مسائل نوظهور را از وظایف آینده پژوهی دانست و بر تدوین استراتژی های خرد و کلان در این مورد تأکید کرد.
وی در پایان سخنانش خاطرنشان کرد: سه پیشران آینده ساز هویتی در انقلاب اسلامی وجود دارد که عبارتند از ، رابطه دین و سیاست، مردم سالاری دینی بر پایه ولایت فقیه و مشارکت در عرصه های بین المللی.


3. دکتر علی بیگدلی؛ «ظرفیت تمدن سازی ایران در گذر تاریخ»
سومین سخنران نشست، دکتر علی بیگدلی با موضوع «ظرفیت تمدن سازی ایران در گذر تاریخ» به سخنرانی پرداخت. وی با اشاره به دوره بندی­های تاریخی ایران، دوره ساسانی را دولتی با قدرت و هویت خواند که پس از ورود اسلام به ایران این هویت ایرانی به تمدن اسلامی راه یافت.
این استاد دانشگاه گفت: هیچ ملتی به اندازه ایرانیان در تمدن اسلامی تأثیر گذار نبوده اند. بیگدلی با پرداختن به عرصه های تاریخی و نهضت ترجمه و ورود علم به جهان اسلام، محدوده پیشرفت اندیشه گرایی را تا قرن 4 و 5 (ه‍ق) دانست و آغاز افول این دوره شکوفا را در ورود ترکان ترکستانی به حکومت و قدرت دانست که نه دارای هویت ایرانی بودند و نه از اسلام بهره ای داشتند.
وی با اشاره به جنگ های صلیبی به عنوان مسیر تبادل اندیشه و فرهنگ به اروپا، راه های ورود این دانش را از سه منطقه سیسیل، آندلس و بیزانس خواند. بیگدلی در پایان، عدم دستیابی به دوره طلایی تمدن اسلامی را استیلای عثمانی بر مسیر مواصلاتی ایران و غرب دانست.


4. حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر احمد جهان بزرگی؛ «مردم سالاری دینی و تمدن اسلامی»
سخنران دیگر نشست حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر احمد جهان بزرگی بود که با موضوع «مردم سالاری دینی و تمدن اسلامی» سخنانی را ایراد کرد. جهان بزرگی با اشاره به پیشینه حکومت مردمی از 3000 سال پیش در جوامع مختلف، گفت: امروزه به این نوع از حکومت، مردم سالاری گفته می شود که همان دمکراسی است.
وی در ادامه، دمکراسی را از نظر صفات به دو دسته دمکراسی محض و دمکراسی غیر محض تقسیم کرد و افزود:‌در دمکراسی محض منبع قانون خواست مردم است و در آن پلورالیزم وجود دارد که این نوع دمکراسی هیچگاه شکل نگرفته است. در سوی دیگر دمکراسی غیر محض است که در آن منبع قانون مکتب است و مونونیزم عقیدتی بر آن حکمفرماست و دمکراسی های گوناگون بر پایه آن به وجود آمده اند.
این استاد دانشگاه با اشاره به سخنان امام (ره) و مقام معظم رهبری، تصریح کرد: امام(ره) فرمودند، "در اسلام دمکراسی مندرج است" و همچنین در جای دیگر اشاره می کنند " دمکراسی که ما می خواهیم به وجود بیاوریم در غرب وجود ندارد" از سوی دیگر رهبر انقلاب تأکید دارند "جمهوریت ما از اسلام گرفته شده است و اسلام اجازه نمی دهد که مردم سالاری نباشد" این فرمایشات مؤکد آن است که مردم سالاری در متن اسلام وجود دارد.
جهان بزرگی در پایان سخنانش خاطرنشان کرد: مردم سالاری اسلامی مبتنی بر سه حاکمیت است، 1- حاکمیت تکوینی 2- حاکمیت شبه تکوینی 3- حاکمیت تشریعی


5. دکتر موسی حقانی؛ «اندیشه ترقی خواهی غرب گرا و هویت ملی ایرانیان»
در ادامه نشست دکتر موسی حقانی با موضوع «اندیشه ترقی خواهی غرب گرا و هویت ملی ایرانیان» سخنرانی کرد. وی با اشاره به اینکه ترقی و ترقی خواهی از دوره قاجار در کشور مطرح شد، گفت: اندیشه ترقی محصول عصر روشنگری است و در ایران با حضور میرزا حسین خان سپهسالار و امثال او به این روند دامن زده شد.
این استاد دانشگاه با اشاره به مؤلفه های ترقی خواهی غربی که از قرن 17 و 18 میلادی آغاز شد، افزود: در جامعه ایرانی با آغاز این دوره مؤلفه ها تغییر کرد. به عنوان مثال، جامعه از دولت متمایز است، مردم رعیت­اند، دیانت در سیاست دخالت ندارد، تولید افزایش یابد، طبیعت تسخیر شود، دانش و خرد عامل دانایی و بینایی است، آموزش عمومی، شایستگی فردی مورد توجه باشد، زندگی عینی انسان مورد پژوهش قرار گیرد و... مؤلفه های جدیدی بودند که مورد توجه قرار می گرفتند.
حقانی ورود این موج در دوران قاجار را که به تأسی از غرب رخ داد موجب لطمه خوردن به هویت ملی دانست و درباره برخورد این ترقی خواهان با اسلام یادآور شد: این افراد را می توان از نوع برخوردشان به دو گروه تقسیم کرد، 1- روش نسخی که توسط کسانی مانند میرزا فتحعلی آخوندزاده به کار بسته می شد و نظرشان نسخ کامل اسلام بود و 2- روش مسخی که توسط کسانی همچون میرزا ملکم خان گسترش داده شد که قصد داشتند همه چیز را با نام اسلام انجام دهند، اینان قصد داشتند اسلام را مدرن کنند و همین به نحوی سر آغاز جریان روشنفکری دینی شد.


6. حجت‌الاسلام و المسلمین ذوعلم؛ هویت انقلابی و تمدن سازی گفتمان انقلاب اسلامی
در انتهای این نشست حجت‌الاسلام و المسلمین ذوعلم درباره ضرورت بحث در زمینه هویت انقلابی و برخی پرسش‌ها و ابهاماتی که در این زمینه وجود دارد، گفت: آیا انقلاب یک مؤلفه هویت‌ساز است؟ آیا انقلاب یک حادثه اجتماعی بوده و هم‌عرض ایرانی بودن و مسلمان بودن است؟ انقلاب چه نقشی در هویت سازی داشته است؟ اینها برخی از پرسش‌هایی است که باید بدان پاسخ دهیم.
وی در ادامه افزود: یکی از خلاءهای زیرساختی در جامعه ما این است که تاکنون به یک نظریه اسلامی و قابل قبول در زمینه هویتی نرسیده ایم. ما در این بحث به دو پرسش اساسی پاسخ می‌دهیم: نخست اینکه آیا هویت انقلابی یک امر واقعی است و وجود دارد و دوم اگر وجود دارد ، عناصر این هویت چیست؟ ذوعلم با تأکید بر اینکه هویت یک امر عینی است، نه ذهنی، توضیح داد: هویت نتیجه و محصول فرآیندهای اجتماعی است؛ پیشینه و ساختارها و فرآیندهایی در آن حضور دارند. سه مؤلفه ایرانی، اسلامی و انقلابی در هویت ما حضور دارد. ایرانی بودن ناظر بر پیشینه، اسلامی بودن ناظر بر تفکر و انقلابی بودن ما ناظر بر نقشه راه ماست.
ذوعلم با بیان اینکه در مقام چیستی هویت انقلابی باید دو رویکرد را مدنظر قرار دهیم، افزود: یک رویکرد کلان و یک نگاه تفصیلی و دیگری رویکردی خرد و جزء نگر است. هویت انقلابی یعنی اسلام ناب محمدی در مؤلفه اسلامی و دین ما، یعنی اگر ما اسلام را نقشی برایش قائل هستیم، هویت انقلابی به آن اسلام اجتهادی، جامعه‌نگر و عقلانی در برابر اسلام ظاهری و مناسکی صرف توجه نشان می‌دهد و هویت انقلابی ما چیزی جز هویت اسلامی ما نیست.
رئیس پژوهشکده فرهنگ و مطالعات اجتماعی با برشمردن عناصر هویت انقلابی اظهار کرد: توحید ناب اسلامی، ‌ولایت محوری، اجتهاد عملی، عقلانیت انقلابی، مردم گرایی یا خدمت به مردم، استکبار ستیزی، استقلال طلبی و عزت طلبی، ‌آزاد اندیشی،‌پیشرفت گرایی و دفاع از مظلوم در راه حق از عناصر هویت انقلابی ما است. جهانی اندیشی و صدور انقلاب اسلامی به معنای آرمان‌گرایی و شهادت طلبی نیز در هویت ملی ما است.
ذوعلم با تأکید بر خلاء نظری هویتی ما گفت: تعریف من از هویت نه تعریف تلفیقی، تجمیعی و نه ترکیبی است، بلکه هویت تراکبی است به این معنا که لایه‌های مختلف روی هم سوار می‌شوند. همانطور که فلاسفه می‌گفتند در رابطه صورت و ماده، صورت اخیر هویت بخش است. ما تا وقتی نظریه مشخص درباره هویت نداشته باشیم بر پایه مفروضات بحث می‌کنیم، بنابراین تمام بحث ما همین تبیین مؤلفه هویتی است.
وی با اشاره به اینکه انقلابی بودن مقطعی نیست، یادآور شد: درست است انقلاب به عنوان رویداد در مقطعی رخ داده ولی گفتمان انقلاب و چارچوب فکری نظری آن مقطعی نیست و مرحله‌ای و ذو مراتب است. همچنین هویت امری منجمد و ثابت نیست، بلکه مقوله ای قابل ارتقا و قابل انحطاط است، اما انقلاب اسلامی ایران به یک روش و جهش هویتی دست یافت. ذوعلم ادامه داد:‌هویت آن چیزی است که ما هستیم. ما امروز جامعه مسلمان انقلابی داریم. وقتی جامعه عربستان و پاکستان را می‌بینیم فرق خود را با آنها متوجه می‌شویم. ما این تفاوت را هویت انقلابی تعریف می‌کنیم. امروز آنچه بدان نیاز داریم همین است که مؤلفه هویت انقلابی را تأکید کنیم. البته من این را مترادف هویت ملی نگرفته‌ام. هویت ملی ما مؤلفه اسلامی،‌انقلابی و ملی بودن است.
ایشان با اشاره به اینکه در داخل کشور جریاناتی وجود دارد که خود را خیلی ایرانی یا شیعه می‌داند ولی هیچ نسبتی با اسلام ناب ندارند و در واقع آن عناصر سیزده‌گانه که در مؤلفه انقلابی بودن است، در آنها وجود ندارد، افزود: ما باید درباره هویت انقلابی بحث کنیم. هدف بحث ما منطقی و استدلالی کردن عناصر مؤلفه انقلابی و اسلامی است. ما نمی‌توانیم هیچ بعدی از هویت را حذف کنیم چون مؤلفه هویت ایرانی و اسلامی ما قابل حذف نیست. این پژوهشگر در ادامه سخنانش اظهارداشت: انقلابی بودن هم عرض اسلامی و ایرانی بودن نیست، چون هر کدام نقش خاصی دارند و هویت انقلابی ما متکی بر اسلام است. هم ‌سویی جوامع اسلامی و حرکت به سمت حرکت اسلامی در این سیر معنادار است. باید تلاش و زمینه سازی کنیم تا هویت اسلامی و انقلابی در جوامع مسلمان دیگر تحقق یابد، منتهی آنها دیگر ایرانی نیستند مثلاً یمنی اسلامی انقلابی یا مصری اسلامی انقلابی‌اند. عضو هیئت علمی گروه فرهنگ پژوهی تصریح کرد: مولفه های هویت انقلابی ما اگر بازسازی و تعمق نشود در مسیر تمدن سازی دچار چالش خواهیم شد، ما باید استغنای نظری داشته باشیم و چارچوب های برگرفته از اسلام می تواند ما را به تمدن ناب برساند. وی در پایان با اشاره به روحیه انقلابی، تمدن اسلامی نوین را حرکتی رو به جلو خواند و نه بازگشت به 1000 سال پیش و با تکیه بر این موضوع که باید کلید واژه ها بازسازی شوند، خاطرنشان کرد: بدون انقلاب، تجربه پیشرفت بومی رخ نخواهد داد.