پیشرفت در عصر قاجاریه در نشست سوم پیش‌همایش «پیشرفت ایران؛ گذشته، حال و آینده»
1393-09-26
پیشرفت در عصر قاجاریه در نشست سوم پیش‌همایش «پیشرفت ایران؛ گذشته، حال و آینده»

آغاز بی‌سرانجام توسعه

نشست سوم پیش‌همایش «پیشرفت ایران؛ گذشته، حال و آینده» بعد از ظهر روز دوشنبه 24 آذرماه در تالار باستانی پاریزی دانشکده ادبیات دانشگاه تهران برگزار شد. در این نشست دکتر محمدعلی کاظم‌بیگی، عضو هیئت علمی گروه الهیات دانشگاه تهران، دکتر سیمین فصیحی، نایب‌رییس انجمن ایرانی تاریخ و عضو هیئت علمی گروه تاریخ دانشگاه الزهرا و دکتر هادی اکبرزاده دبیر چهارمین کنفرانس الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت به « پیشرفت در عصر قاجاریه» پرداختند.

دکتر کاظم‌بیگی، سخنانش را با «مقدمه­ای بر مقوله پیشرفت در عصر قاجاریه» آغاز کرد و با بیان اینکه در مفاهیم به‌ کار رفته با ابهام مواجه هستیم گفت: در دوره قاجار، حتی معانی واژه­ ها در محافل علمی با یکدیگر متفاوت است و آگاهی رجال از غرب، فرق چندانی با توده مردم ندارد.

وی توسعه این دوره را دارای شرایطی دانست و بیان کرد: در این دوره، اصلاحات، دولت‌محور بود نه مردم‌محور؛ یعنی دولت، تشخیص می­داد که باید توسعه­ای صورت بگیرد. بنابراین توسعه­ صورت‌گرفته بر نهادهای مردمی استوار نبود؛ در واقع، اصلاً نهادهای مردمی به معنای امروزی پا نگرفته بود.

او اصلاحات این دوران را حاصل اجبار نخبگان حکومتی دانست که با شکل‌گیری بوروکراسی اداری، در مقدمات باقی ماند و به توسعه نرسید.

کاظم‌بیگی با اشاره به اینکه توسعه، ملازم مقایسه است افزود: با شروع رنسانس و انقلاب صنعتی، مواجه لیبرال‌دمکراسی‌ای می‌شویم که دو بال دارد؛ لیبرالیسم اقتصادی و لیبرالیسم سیاسی. در غرب، لیبرالیسم سیاسی در خدمت لیبرالیسم اقتصادی است ولی ما فقط به بال دوم می­پردازیم.

او در ادامه، توسعه اقتصادی در دوره قاجار را واگذاری خالصه‌جات قمداد کرد و آن را همان خصوصی‌سازی دانست و افزود: خالصه‌جات را کسانی می‌خریدند که پول در اختیار آنان بود.

این استاد دانشگاه در بخش دیگری از سخنانش به جدایی کشاورز از زمین برای اولین بار و توسعه کشاورزی در این دوره اشاره کرد و گفت: ماهیت توسعه در دوره قاجار با بحث نظامی شروع شد که ما را به تاریخ مجازی رهنمون می­کند. در تاریخ مجازی با وجود آن که رویدادها سر جایش هستند ولی زاویه دید تغییر می­ کند.

کاظم‌بیگی با بیان اینکه در دوره قاجار ما به انکشاف تاریخی نرسیدیم، دلیل این موضوع را نداشتن الگوی توسعه دانست و گفت: نمونه مالزی نمی­تواند برای ایران، راهگشا باشد چون شرایط آنها، متفاوت با ایران است. دولت مرکزی مالزی در بعضی قسمت­ها، اصلاً دخالت نمی­کند. اما این شرایط در ایران، حاکم نیست.

تولد مدرنیته غرب از دل سنت

در ادامه این نشست دکتر سیمین فصیحی، استاد گروه تاریخ دانشگاه الزهرا به بحث توسعه در دوره قاجار پرداخت و گفت: اگر قرار است سنجشی صورت گیرد، باید سنت شرق با سنت غرب مقایسه شود. سنت ما، آموزه‌هایی از نیاکان ما است که راکد نیست، خود را با شرایط مکانی و زمانی، پیوند داده و این چنین به دست ما رسیده است. مهم این است که سنت­های خود را با رویکردهای مختلف ببینیم.

او با بیان اینکه سنت­های فلسفی ما به نحوه اندیشیدن ما برمی­گردد افزود: سنت­ها را نمی­توان به خوب و بد، تقسیم کرد بلکه در مقایسه بین دو سنت می‌توان محاسن و معایب هر دو را بررسی کرد.

دکتر فصیحی در ادامه یادآور شد: می­ توانیم روش یا متد را از غرب بگیریم ولی الگو ها را نمی‌توانیم از آنها اخذ کنیم. غرب در مرحله عبور از سنت‌هایش، مراحلی را طی کرد که ما هرگز آن دوره‌ها را به ویژه در دوره قاجار طی نکردیم. مدرنیته در غرب از دل سنت آنها درآمده است. چنانکه اکنون نیز مدرنیته را پست‌مدرن نقد کرده و در برابر آن، حکم سنت را دارد.

این استاد تاریخ، توسعه در دوره قاجار را در چند مرحله اقتصادی، اجتماعی ،فرهنگی و سیاسی دانست و ضمن تأیید نظر دکتر کاظم‌بیگی ابراز کرد که تکنولوژی و مدرنیزاسیون در دوره قاجار در حوزه نظامی، رشد یافت. ایشان خاطرنشان کردند: ولی بعدها، تجار، تلاش کردند که این توسعه را در صنعت گسترش دهند.

او ادامه داد: در حوزه سیاسی، امیرکبیر معتقد به توزیع قدرت بود که بعدها در قالب واژه­هایی چون قانون، شهروندی، و مصلحت‌خانه بروز یافت.

فصیحی در ادامه این نشست گفت: بحث اختیار و آزادی که در غرب آغاز شد در دوره قاجار در میان افکار روشنفکران آن دوران چون میرزا آقاخان کرمانی، آخوندزاده، سیدجمال اسدآبادی، و طالبوف تبریزی نمود یافت. وی اضافه کرد: در واقع، در این دوره، حقوق انسانی، کرامت انسانی، و عقلانیت به صورت جزیی و ناتمام وجود دارد؛ بحث سوژه نیز وجود دارد ولی سوژه با واسطه مورد تایید است.

نایب‌رییس انجمن ایرانی تاریخ و عضو هیئت علمی گروه تاریخ دانشگاه الزهرا(س) ادامه داد: توسع ه­ای در این دوران در حال شکل‌گیری است که رنگ‌وبوی ایرانی دارد. در این دوره، مفاهیم شهروندی در جامعه زنان به کندی در حال شکل‌گیری است. فصیحی اظهار کرد: هنوز سنت ما به درستی خوانده نشده است. ما می­توانیم خیلی از مفاهیم را تئوریزه کنیم و الگویی ارایه دهیم که متمایز از الگوی غربی و خاص ایران است. او همچنین در پایان اظهاراتش نظر دکتر کاظم‌بیگی، در خصوص رخ ندادن انکشاف در دوره قاجار را تأیید کرد.